اقتصاد پلت فرم ها در ایران از انحصار تا رقابت الگوریتمی
لیدی شال: به گزارش لیدی شال، یک کارشناس اقتصادی اظهار داشت: اثر شبکه ای، قراردادهای انحصاری و دستکاری الگوریتم ها می توانند رقابت در بازارهای دیجیتال را محدود کنند؛ چالشی که تنظیم گری پلت فرم های ایرانی را ضروری می کند.
به گزارش لیدی شال به نقل از مهر، گسترش پلت فرم های دیجیتال در حوزه هایی مانند حمل و نقل، فروش اینترنتی و سفارش غذا، باآنکه دسترسی به خدمات را تسهیل کرده، اما پرسش هایی درباره ی نحوه ایجاد انحصار، محدود شدن انتخاب مصرف کنندگان و شرایط رقابت میان کسب و کارها به وجود آورده است. در این بازارها، برخورداری از تعداد بیشتری کاربر و عرضه کننده می تواند موقعیت پلت فرم های بزرگ را تقویت کند و ورود رقبای جدید را دشوار سازد.
ایمان چراتیان، اقتصاددان و کارشناس اقتصادی، در گفتگو با گزارشگر مهر با تشریح سازوکارهای رقابت در اقتصاد پلتفرمی اظهار نمود: اثرات شبکه ای، قراردادهای انحصاری و ترجیح دادن کسب وکارهای وابسته در الگوریتم های جست وجو همچون عواملی هستند که می توانند رقابت در بازارهای دیجیتال را تحت تاثیر قرار دهند. به قول وی، تجربه پرونده اسنپ فود و زودکس در شورای رقابت ایران نیز نشان میدهد که بررسی رفتار پلت فرم های مسلط و تدوین قواعد متناسب با خاصیت های اقتصاد دیجیتال، برای حفظ حق انتخاب مصرف کننده اهمیت دارد.
وی در تشریح مبانی اقتصادی رقابت پلتفرمی و نتایج آن برای بازارهای دیجیتال ایران، به اثر شبکه ای، قراردادهای انحصاری، محدودیت رقابت ناشی از سیاستهای فیلترینگ و ضرورت بازبینی در ابزارهای تنظیم گری اشاره نمود.
اثر شبکه ای چه طور موقعیت پلت فرم های بزرگ را تقویت می کند؟
در بازارهای پلتفرمی، ارزش یک خدمت فقط به کیفیت، قیمت یا امکانات آن وابسته نیست، بلکه تعداد کاربران و عرضه کنندگان حاضر در آن نیز نقش تعیین کننده ای دارد. بعنوان مثال، جذابیت یک اپ حمل و نقل برای مسافر به تعداد رانندگان فعال و سرعت دسترسی به خودرو وابسته است؛ همانطور که رستوران ها برای حضور در یک پلت فرم سفارش غذا، تعداد مشتریان آنرا درنظر می گیرند.
چراتیان در اینباره توضیح داد: در اقتصاد پلتفرمی، اثر شبکه ای یکی از عوامل اصلی ایجاد و تقویت موقعیت رقابتی است. هنگامی که کاربران بیشتری به یک پلت فرم می پیوندند، حضور در آن برای عرضه کنندگان جذاب تر می شود و افزایش تعداد عرضه کنندگان نیز می تواند کاربران بیشتری را بسمت همان پلت فرم سوق دهد.
وی اضافه کرد: این چرخه می تواند به تقویت موقعیت پلت فرم های بزرگ منجر شود؛ بگونه ای که حتی اگر یک رقیب از نظر فنی یا کیفیت خدمات وضعیت مناسبی داشته باشد، برای جذب کاربر با دشواری مواجه شود. در چنین شرایطی، انتخاب مصرف کننده تنها تابع کیفیت و قیمت نیست، بلکه به این مساله نیز بستگی دارد که سایر کاربران و عرضه کنندگان در کدام پلت فرم حضور دارند.
این خاصیت در بازارهایی مانند حمل و نقل اینترنتی، فروشگاه های آنلاین و پیام رسان ها قابل مشاهده می باشد. بطور مثال، راننده ای که در یک اپ فعالیت می کند ممکنست به صورت هم زمان در پلت فرم رقیب نیز حضور داشته باشد، اما عرضه کننده ای که به قرارداد انحصاری متعهد شده است، امکان فعالیت هم زمان در چند بستر را نخواهد داشت. تفاوت این دو وضعیت می تواند بر شدت رقابت در بازار اثر بگذارد.
قراردادهای انحصاری چه طور رقابت را محدود می کنند؟
یکی از مسایل مهم در اقتصاد پلت فرم ها، قراردادهایی است که بر مبنای آنها عرضه کنندگان کالا یا خدمات از همکاری با پلت فرم های رقیب منع می شوند. چنین قراردادهایی ممکنست در نگاه نخست توافقی تجاری میان دو طرف به نظر برسند، اما در بازاری که تعداد عرضه کنندگان نقش برجسته ی در جذب کاربران دارد، می توانند آثار گسترده تری بر رقابت داشته باشند.
چراتیان ضمن اشاره به پرونده اسنپ فود و زودکس اظهار نمود: در این نوع بازارها، قراردادهای انحصاری می توانند دسترسی رقبا به عرضه کنندگان را محدود کنند و از این طریق، موقعیت پلت فرم مسلط را تقویت نمایند. وقتی یک پلت فرم بخش قابل توجهی از رستوران ها را در اختیار داشته باشد، پلت فرم رقیب برای عرضه خدمات جذاب به کاربران با محدودیت مواجه می شود؛ برای اینکه حتی با وجود کیفیت مناسب، ممکنست نتواند مجموعه کافی از رستوران ها را در اختیار مشتریان قرار دهد.
وی اضافه کرد: در چنین وضعیتی، کاهش تعداد عرضه کنندگان در پلت فرم رقیب می تواند به کاهش جذابیت آن برای کاربران منجر شود و این مسئله، به نوبه خود، توانایی آن برای جذب عرضه کنندگان بیشتر را تضعیف کند. بنابراین، قرارداد انحصاری فقط رابطه میان یک پلت فرم و یک رستوران نیست، بلکه ممکنست بر ساختار رقابت در کل بازار اثر بگذارد.
بر اساس مطالب طرح شده در این یادداشت، زودکس با طرح شکایت در شورای رقابت، ادعا نمود که قراردادهای انحصاری اسنپ فود با شمار زیادی از رستوران
ها، امکان همکاری آنها با پلت فرم رقیب را محدود کرده است. شورای رقابت نیز در مصوبه جلسه هفتصد و چهلم خود به تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴، در این پرونده رأیی مقابل اسنپ فود صادر کرد و لغو قراردادهای انحصاری مورد بحث را در دستور قرار داد.
این پرونده از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد قواعد رقابت باید با عنایت به خاصیت های بازارهای دیجیتال و آثار شبکه ای آنها بررسی شوند. امکان حضور هم زمان یک رستوران در چند پلتفرم، در صورت فراهم بودن شرایط عملی و اقتصادی، می تواند دسترسی رقبا به عرضه کنندگان را تسهیل نماید و قدرت انتخاب مصرف کنندگان را افزایش دهد.
فیلترینگ و حاکمیت داده چه اثری بر رقابت پلت فرم ها دارند؟
یکی دیگر از چالش های اقتصاد پلتفرمی در ایران، نسبت میان سیاستهای در ارتباط با حاکمیت فضای مجازی و حفظ رقابت در بازارهای دیجیتال است. محدود شدن دسترسی به پلت فرم های خارجی ممکنست فضای فعالیت بیشتری برای عرضه دهندگان داخلی بوجود آورد، اما این وضعیت لزوماً به افزایش کیفیت خدمات یا کاهش قیمتها منجر نمی شود.
چراتیان در تبیین این مسئله اظهار نمود: باید میان شرایطی که در آن یک پلت فرم داخلی به علت کیفیت و قیمت مناسب از طرف کاربران انتخاب می شود و وضعیتی که کاربر به علت محدودیت دسترسی به انتخابهای دیگر به استفاده از آن روی می آورد، تفاوت قائل شد.
وی اضافه کرد: در حالت نخست، پلت فرم داخلی برای حفظ مشتریان خود ناچار است کیفیت خدمات را بهبود دهد و با رقبا رقابت کند؛ اما در حالت دوم، محدود شدن انتخابهای در دسترس می تواند انگیزه رقابتی را کم کند و زمینه تقویت موقعیت برخی عرضه دهندگان داخلی را فراهم آورد.
بر این اساس، دفاع از فعالیت پلت فرم های داخلی به تنهایی برای تضمین رقابت کافی نیست. چنانچه هدف سیاست گذاری، توسعه بازار دیجیتال و افزایش رفاه مصرف کننده باشد، باید شرایطی فراهم گردد که کسب وکارهای داخلی نیز در مقابل رقبای خود با فشار رقابتی مؤثر مواجه باشند.
قیمت صفر؛ آیا خدمات رایگان واقعا بدون هزینه اند؟
در اقتصاد دیجیتال، رایگان بودن یک خدمت لزوماً به معنای نبود هزینه اقتصادی برای کاربر نیست. برخی پلت فرم ها ممکنست بدون دریافت وجه مستقیم، بوسیله جمع آوری و استفاده از داده های کاربران، تبلیغات یا جلب توجه آنها درآمد کسب کنند.
چراتیان ضمن اشاره به این خاصیت توضیح داد: در تحلیل اقتصادی پلت فرم ها، قیمت تنها یکی از ابعاد رابطه میان ارایه کننده خدمت و کاربر است. داده های شخصی، زمان و الگوهای رفتاری کاربران نیز می توانند در مدل درآمدی پلت فرم ها نقش داشته باشند؛ به این جهت، ارزیابی عملکرد آنها فقط بر مبنای قیمت خدمات، تصویر کاملی از شرایط بازار عرضه نمی دهد.
وی اضافه کرد: در بازارهای چندوجهی، پلت فرم ممکنست برای یک گروه از کاربران خدمات رایگان یا ارزان عرضه کند و درآمد خویش را از گروه دیگری از کنشگران بازار به دست آورد. بنابراین، سیاست رقابت باید روابط میان گروههای مختلف کاربران، عرضه کنندگان و تبلیغ کنندگان را هم زمان درنظر بگیرد.
به گفته وی، این خاصیت نشان میدهد که ارزیابی رقابت در اقتصاد دیجیتال به ابزارهایی فراتر از مقایسه مستقیم قیمتها نیاز دارد و باید آثار رفتار پلت فرم ها بر دسترسی رقبا، کیفیت خدمات، حریم خصوصی و انتخاب کاربران نیز بررسی شود.
خودترجیحی الگوریتمی؛ شکل جدیدی از محدود کردن رقابت
یکی دیگر از موضوعات مهم در بازارهای دیجیتال، خودترجیحی الگوریتمی است؛ وضعیتی که در آن یک پلت فرم ممکنست محصولات یا خدمات متعلق به خود یا شرکت های وابسته را در نتایج جست وجو و رتبه بندی بیشتر از انتخابهای رقیب قرار دهد.
چراتیان در اینباره اظهار نمود: در بازارهای سنتی، برخی رفتارهای محدودکننده رقابت بوسیله قراردادهای مستقیم یا محدود کردن دسترسی به شبکه توزیع انجام می شد، اما در بازارهای دیجیتال ممکنست همین آثار بوسیله نحوه طراحی و اجرای الگوریتم ها ایجاد شود.
وی اضافه کرد: اگر یک بازارگاه آنلاین، محصولات شرکت های وابسته را بدون معیارهای رقابتی روشن در رتبه های بالاتر نمایش دهد، ممکنست فرصت دیده شدن برای عرضه کنندگان مستقل کاهش پیدا کند. در این شرایط، کاربر لزوماً از سازوکار رتبه بندی اطلاع ندارد و ممکنست جایگاه یک محصول را نشانه کیفیت بالاتر آن تلقی کند.
این مسئله از نظر سیاست رقابت اهمیت دارد؛ برای اینکه الگوریتم ها می توانند بر میزان دسترسی کسب و کارها به مشتریان اثر بگذارند، بدون آن که محدودیتی آشکار مانند قرارداد انحصاری وجود داشته باشد. به همین دلیل، بررسی رفتار پلت فرم های بزرگ باید علاوه بر قیمت و سهم بازار، نحوه رتبه بندی، دسترسی به داده ها و احتمال وجود تضاد منافع را نیز در بر بگیرد.
ضرورت بازبینی در ابزارهای تنظیم گری اقتصاد دیجیتال
چراتیان با تاکید بر ضرورت انطباق سیاستهای رقابتی با تحولات بازارهای دیجیتال بیان نمود: قواعدی که برای بازارهای سنتی طراحی شده اند، ممکنست برای شناسایی و کنترل تمام رفتارهای ضد رقابتی در اقتصاد پلتفرمی کافی نباشند. در این بازارها، آثار شبکه ای، دسترسی به داده ها، ساختار چندوجهی و نقش الگوریتم ها می توانند شکل های متفاوتی از قدرت بازار ایجاد کنند.
وی اضافه کرد: به این جهت، در کنار رسیدگی به تخلفات بعد از وقوع، می توان از ابزارهای پیشگیرانه نیز استفاده کرد؛ ابزارهایی مانند افزایش شفافیت درباره ی معیارهای رتبه بندی، بررسی تضاد منافع پلت فرم های یکپارچه و تدوین الزامات متناسب برای کسب وکارهایی که قدرت بازار قابل توجهی دارند.
البته شفافیت الگوریتمی لزوماً به معنای انتشار عمومی تمام جزییات فنی و تجاری پلت فرم ها نیست، بلکه هدف می تواند فراهم کردن امکان نظارت مؤثر و بررسی رفتارهای تبعیض آمیز باشد؛ بگونه ای که هم از رقابت حمایت شود و هم ملاحظات مشروع در ارتباط با امنیت، حریم خصوصی و اسرار تجاری درنظر گرفته شود.
رقابت واقعی؛ فراتر از حذف رقیب خارجی
چراتیان در جمع بندی مباحث در ارتباط با اقتصاد پلت فرم ها تصریح کرد: رقابت مؤثر در بازارهای دیجیتال زمانی شکل می گیرد که پلت فرم ها برای جذب و حفظ کاربران ناچار به بهبود کیفیت خدمات، عرضه قیمت های مناسب و فراهم کردن شرایط منصفانه برای عرضه کنندگان باشند. صرف افزایش سهم بازار کسب وکارهای داخلی یا محدود شدن حضور رقبای خارجی، به تنهایی تضمین کننده تحقق چنین شرایطی نیست.
وی اضافه کرد: تجربه های در رابطه با قراردادهای انحصاری و خودترجیحی الگوریتمی نشان میدهد که سیاستگذاری در این عرصه باید هم زمان از ورود رقبا، امکان فعالیت عرضه کنندگان در چند پلت فرم و حق انتخاب مصرف کنندگان حمایت کند. در این چارچوب، نهادهای تنظیم گر باید بتوانند رفتارهایی را که به تضعیف رقابت منجر می شوند، با عنایت به خاصیت های اقتصادی بازارهای دیجیتال شناسایی و ارزیابی کنند.
بر این اساس، چالش اصلی اقتصاد پلتفرمی در ایران تنها توسعه خدمات دیجیتال نیست، بلکه ایجاد توازن میان رشد این کسب و کارها، صیانت از حقوق کاربران و ممانعت از ایجاد یا تثبیت انحصار است؛ توازنی که تحقق آن به قواعد روشن، نظارت مؤثر و رقابت پذیری واقعی پلت فرم های داخلی نیاز دارد.
بطور خلاصه، در بازارهای چندوجهی، پلتفرم ممکنست برای یک گروه از کاربران خدمات رایگان یا ارزان عرضه نماید و درآمد خویش را از گروه دیگری از کنشگران بازار به دست آورد. در این شرایط، کاربر لزوماً از سازوکار رتبه بندی اطلاع ندارد و ممکنست جایگاه یک محصول را نشانه کیفیت بالاتر آن تلقی کند. چراتیان با تکیه بر ضرورت انطباق سیاست های رقابتی با تحولات بازارهای دیجیتال بیان نمود: قواعدی که برای بازارهای سنتی طراحی شده اند، ممکنست برای شناسایی و کنترل تمام رفتارهای ضد رقابتی در اقتصاد پلتفرمی کافی نباشند.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب