اختصاصی خبرآنلاین از واردات 27 میلیون لیتری تا بازگشت ناترازی
لیدی شال: تراز بنزین ایران از رکورد واردات روزانه ۲۷ میلیون لیتری در سال ۱۳۸۵ به اضافه ۱۵ میلیون لیتری در سال ۱۳۹۹ رسید، اما حال باردیگر زیر فشار رشد مصرف و توقف توسعه ظرفیت ها قرار گرفته است.
به گزارش لیدی شال به نقل از خبر آنلاین، بازار بنزین ایران طی ۲۲ سال قبل یکی از پرنوسان ترین دوره های خودرا پشت سر گذاشته است؛ بازاری که در میانه دهه ۱۳۸۰ با وابستگی شدید به واردات مواجه بود، در آخر دهه ۱۳۹۰ به نقطه خودکفایی و صادرات رسید و الان بار دیگر با افزایش فاصله میان تولید و مصرف، به یکی از چالش های مهم اقتصاد انرژی کشور تبدیل گشته است.
بررسی روند تاریخی تراز بنزین از سال ۱۳۸۳ تا ۱۴۰۵ نشان میدهد ناترازی امروز نتیجه یک عامل مشخص نمی باشد، بلکه حاصل انباشت مجموعه ای از تصمیمات، محدودیت های سرمایه گذاری، رشد مصرف و ضعف مدیریت تقاضا است.
دهه ۸۰؛ دوره وابستگی شدید به واردات اولین دوره بررسی تراز بنزین ایران به سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۹ بازمی گردد؛ دوره ای که رشد سریع تعداد خودرو ها، افزایش سفرهای شهری و بین شهری، مصرف بالای خودرو های داخلی و ثابت ماندن قیمت سوخت، فشار قابل توجهی بر بازار بنزین وارد کرد.
در این نوبت، کسری بنزین کشور بطور میانگین در محدوده ۱۵ تا ۲۷ میلیون لیتر در روز قرار داشت. اوج بحران در سال ۱۳۸۵ ثبت شد؛ زمانی که میزان واردات بنزین به حدود ۲۷ میلیون لیتر در روز رسید.
این رقم به مفهوم آن بود که بخش قابل توجهی از نیاز روزانه کشور باید از بازارهای خارجی تامین می شد.
وابستگی شدید به واردات، علاوه بر هزینه های اقتصادی، یک دغدغه امنیت انرژی نیز ایجاد کرد. همین مسئله سیاست گذار را بسمت مدیریت تقاضا سوق داد و در سال ۱۳۸۶ سیستم کارت سوخت و نظام سهمیه بندی بنزین اجرائی شد.
اجرای این سیاست توانست رشد مصرف را کنترل کند، اما مسئله اصلی بازهم باقی ماند؛ چونکه ظرفیت تولید بنزین کشور متناسب با رشد مصرف افزایش پیدا نکرده بود.
هدفمندی یارانه ها و کاهش نسبی کسری سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۶ را میتوان دوره کنترل نسبی ناترازی دانست. اجرای قانون هدفمندی یارانه ها در سال ۱۳۸۹ و افزایش قیمت حامل های انرژی، سبب شد رشد مصرف بنزین نسبت به سالهای قبل کاهش پیدا کند.
در این نوبت، کسری بنزین کشور به محدوده ۲ تا ۱۲ میلیون لیتر در روز کاهش پیدا کرد. بااینکه ایران بازهم نیازمند واردات بود، اما فاصله میان تولید و مصرف نسبت به نیمه دوم دهه ۱۳۸۰ کمتر شد.
در عین حال، یک مشکل ساختاری بازهم پابرجا بود: رشد تعداد خودرو ها و افزایش تقاضا سریع تر از توسعه زیرساخت های تولید پیش می رفت.
ستاره خلیج فارس؛ نقطه اوج خودکفایی بنزین بزرگ ترین تحول بازار بنزین ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ رقم خورد. راه اندازی و تکمیل فازهای مختلف پالایشگاه ستاره خلیج فارس، ظرفیت تولید بنزین کشور را بشکل قابل ملاحظه ای افزایش داد.
این پالایشگاه با ظرفیت تولید حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون لیتر بنزین در روز، مهم ترین پروژه صنعت پالایش ایران در دهه های اخیر بود و نقش تعیین کننده ای در خروج کشور از وابستگی به واردات داشت.
در کنار افزایش تولید، دو عامل دیگر نیز به بهبود تراز بنزین کمک کردند؛ نخست، اجرای طرح سهمیه بندی و اصلاح قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ و دوم، کاهش شدید مصرف در دوران همه گیری کرونا.
نتیجه این تحولات، تغییر کامل مسیر بازار بود. تراز بنزین ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ به محدوده مثبت ۹ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز رسید و کشور برای اولین بار در سالهای اخیر به صادرکننده بنزین تبدیل شد.
در سال ۱۳۹۹، کاهش مصرف ناشی از محدودیت های کرونایی سبب شد اضافه عرضه بنزین به حدود ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز برسد؛ رقمی که یکی از بالاترین سطوح صادراتی ثبت شده در بازار بنزین ایران شمرده می شود.
برگشت ناترازی بعد از کرونا اما دوره اضافه عرضه پایدار نماند. از سال ۱۴۰۱ با برگشت فعالیتهای اقتصادی، افزایش سفرها و رشد مصرف، فشار باردیگر بر بازار بنزین شروع شد.
در حالیکه مصرف روند صعودی پیدا کرد، ظرفیت تولید کشور رشد مشابهی نداشت. بنابراین، تراز بنزین باردیگر بسمت منفی شدن حرکت کرد و در سالهای اخیر کشور در مقاطع مختلف با کسری چند میلیون لیتری در روز روبرو شده است.
این اتفاق نشان داد که افزایش تولید، بدون مدیریت مصرف، نمی تواند به تنهایی مشکل بازار بنزین را حل کند.
پنج عامل برگشت بحران بنزین ۱- کاهش قیمت حقیقی بنزین
یکی از مهم ترین عوامل افزایش مصرف، کاهش ارزش واقعی قیمت سوخت است. نرخ بنزین از سال ۱۳۹۸ تابحال در سطح ۱۵۰۰ تومان برای سهمیه ای و ۳۰۰۰ تومان برای آزاد باقیمانده، اما تورم انباشته سالهای اخیر سبب شده هزینه واقعی مصرف سوخت برای خانوارها کاهش پیدا کند.
به بیان دیگر، بنزین از نظر قدرت خرید مصرف کننده بمراتب ارزان تر از سالهای ابتدایی اجرای سهمیه بندی شده است.
۲- مصرف بالای خودرو های داخلی
ناوگان خودرویی ایران یکی از مهم ترین عوامل رشد مصرف بنزین است. مصرف خیلی از خودرو های داخلی حدود ۸ تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در حالیکه خودرو های کم مصرف جهانی معمولا در محدوده ۴.۵ تا ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر قرار دارند.
این اختلاف به مفهوم مصرف بیشتر انرژی برای پیمودن مسافت مشابه است.
۳- فرسودگی ناوگان
سالانه حدود یک میلیون دستگاه یا بیشتر به تعداد خودرو های کشور اضافه می شود، اما خروج خودرو های فرسوده متناسب با این رشد انجام نشده است.
ادامه حضور خودرو های قدیمی و پرمصرف، یکی از عوامل پنهان افزایش تقاضای بنزین شمرده می شود.
۴- توقف رشد ظرفیت پالایشی
بعد از پالایشگاه ستاره خلیج فارس، پروژه ای با همان مقیاس وارد مدار نشده است. بنابراین، ظرفیت تولید بنزین با سرعت رشد مصرف هماهنگ نبوده و فاصله میان عرضه و تقاضا افزایش پیدا کرده است.
۵- قاچاق سوخت
اختلاف قابل توجه قیمت بنزین ایران با کشورهای اطراف، یکی دیگر از عوامل فشار بر بازار است. در بعضی مقایسه ها، اختلاف قیمت به بالای ۳۰ برابر می رسد؛ موضوعی که انگیزه اقتصادی بالایی برای قاچاق بوجود می آورد.
راه خروج از ناترازی چیست؟ حل بحران بنزین نیازمند مجموعه ای از اقدامات همزمان است. در بخش عرضه، توسعه ظرفیت پالایش، تکمیل طرح های پتروپالایشی و ارتقاء فناوری پالایشگاه های موجود لازم است.
در بخش تقاضا نیز اصلاح الگوی مصرف باید در اولویت قرار گیرد؛ از توسعه حمل و نقل عمومی و افزایش سهم خودرو های برقی و هیبریدی گرفته تا ارتقاء استاندارد مصرف خودرو ها، احیای اسقاط خودرو های فرسوده و استفاده از سامانه های هوشمند مدیریت سوخت.
اصلاح تدریجی نظام قیمت گذاری نیز همچون مطالب موردبحث کارشناسان است، اما تجربه گذشته نشان میدهد هرگونه تغییر قیمتی بدون طراحی سازوکار حمایتی برای خانوارها، می تواند تبعات اجتماعی بوجود آورد.
در حقیقت میتوان گفت روند ۲۲ ساله تراز بنزین ایران نشان میدهد کشور یک چرخه تکرارشونده را تجربه کرده است؛ دوره ای از واردات سنگین، سپس اصلاحات مقطعی، بعد جهش تولید و صادرات، و در نهایت برگشت باردیگر به ناترازی.
تجربه سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ ثابت کرد که ایران ظرفیت تبدیل شدن به صادرکننده بنزین را دارد، اما حفظ این موقعیت نیازمند سیاستی پایدار در سه محور اصلی است: افزایش راندمان مصرف، توسعه ظرفیت تولید و اصلاح حکمرانی انرژی. در غیر این صورت، فشار بر منابع ارزی و هزینه تامین سوخت می تواند در سالهای آینده به یکی از چالش های مهم اقتصاد ایران تبدیل گردد.
منبع: ladyshal.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب